كتاب ارائه كرده و شرح‌حال آنان ؛ از جمله خودش را به اختصار نوشته است . با اين حال ، در موارد ديگرى هم شرح‌حال كسانى را كه يا در طول راه ديده و يا در حج ملاقاتشان كرده ، آورده است كه در مواردى بسا منحصربه‌فرد باشد . در يك مورد از حضور چند نفر از علما و چهره‌هاى سياسى ياد مىكند . دو نمونهء مهم ؛ يكى آخوند خراسانى و ديگرى سيد محمد كاظم يزدى هستند كه يكى دو دههء بعد ، جزو برجسته‌ترين مراجع تقليد مىشوند . در اين سال ، ميرزا عبد الغفار نجم الملك هم به حج آمده بود كه نويسندهء ما متذكر شده است . نجم الملك در همين سال سفرنامه‌اى نوشته كه به چاپ هم رسيده است . « 1 » عبارت نويسنده چنين است : از جمله اعاظم و مشاهير اهالى ايران امسال كسانى كه به زيارت بيت اللّه الحرام مشرّف شده بودند ، از اين قرار بود : جناب مستطاب ثقة - الاسلام حاجى ميرزا شفيع آقا صدر تبريزى با فضلايى كه همراهانش بودند . جناب آخوند ملا محمد خراسانى ، جناب آقاى سيد على مجتهد يزدى ، ميرزا عبد اللّه خان برادرزادهء حاجى قوام شيرازى ، مقرّب الخاقان ميرزا عبد الغفار خان نجم الملك ، ملك التجار بندر بوشهر و جمعى ديگر از فضلا و علما بودند كه ذكر همهء آن‌ها موجب تطويل مىشود . آگاهى دربارهء اماكن تاريخى توجه وى به اماكن تاريخى ، در نوع شهرهايى كه توانسته است اطلاعاتى از آن‌ها به دست آورد ، نسبتا قابل‌توجه است . وصف دقيق وى از اهرام مصر ، و همين‌طور شمارى از آثار تاريخى در شهرهاى تفليس ، استانبول و جاهاى ديگر ، در اين كتاب درج شده است . از نكات جالب كتاب در شرح اماكن تاريخى آن مناطق ، ذكر چندين مسجد از بناهاى شاه عباس صفوى و دست‌كم در يك مورد برخى از كتيبه‌هاى موجود در آن‌هاست . وى دربارهء مسجدى كه شاه عباس در روستاى غارغابازار ساخته ، مىنويسد : صبح بعد از حركت از منزل ، امشبى به فاصلهء دو فرسخ در سر راه ، دهى واقع

--> ( 1 ) حديث قافله‌ها ، به كوشش سيد على قاضى عسكر ، تهران ، 1382 ، صص 116 - 91